خدمات حقوقی شرکتها و کسبوکارها
مسئله حقوقی شرکت زمانی مهم نیست که پرونده تشکیل شود؛ زمانی مهم است که بتواند بر پول، عملیات یا تصمیم مدیران اثر بگذارد
در یک کسبوکار، مسائل حقوقی معمولاً جدا از مسائل مالی و اجرایی نیستند.
یک قرارداد ضعیف میتواند وصول یک طلب را دشوار کند.
اختلاف میان دو سهامدار ممکن است عملیات شرکت را متوقف کند.
تصمیم اشتباه یک مدیر میتواند مسئولیت حقوقی ایجاد کند.
اختلاف با یک کارمند ممکن است به پرونده اداره کار تبدیل شود.
یک مشتری بزرگ ممکن است بدهی خود را پرداخت نکند.
یا یک شریک تجاری از اطلاعات و داراییهای شرکت به شکلی خارج از توافق استفاده کند.
به همین دلیل خدمات حقوقی شرکت باید فراتر از «دفاع در دادگاه» باشد.
وکیل شرکت باید بخشی از سیستم مدیریت ریسک کسبوکار باشد
گروه دادگستر نوبل، حسین شاهرخی و همکاران خدمات حقوقی شرکتها و صاحبان کسبوکار را در حوزه قراردادها، اختلاف شرکا، وصول مطالبات، دعاوی تجاری، کار و بیمه، جرایم اقتصادی و امور اداری ارائه میکند.
خدمات حقوقی شرکت باید پیشگیرانه باشد، نه فقط واکنشی
دو مدل برخورد با حقوق وجود دارد.
در مدل اول، شرکت زمانی سراغ وکیل میرود که:
- شکایت شده
- چک برگشت خورده
- شریک اختلاف پیدا کرده
- کارمند شکایت کرده
- یا قرارداد شکست خورده است.
در مدل دوم، حقوق بخشی از فرآیند تصمیمگیری شرکت است.
- قرارداد قبل از امضا بررسی میشود.
- اختیارات مدیران روشن هستند.
- اسناد شرکتی منظماند.
- تضمین مطالبات از ابتدا گرفته میشود.
- و ریسک حقوقی قبل از تبدیل شدن به پرونده شناسایی میشود.
مدل دوم معمولاً کمهزینهتر و قابل پیشبینیتر است.
قراردادهای تجاری
قرارداد، حافظه حقوقی یک رابطه تجاری است.
زمانی که همکاری خوب پیش میرود، بسیاری از بندهای قرارداد اهمیت چندانی به نظر نمیرسند.
اما هنگام اختلاف، هر کلمه ممکن است اهمیت پیدا کند.
قرارداد تجاری حرفهای باید حداقل مشخص کند:
- موضوع تعهد چیست
- چه کسی مسئول چه کاری است
- پرداخت چگونه انجام میشود
- مهلتها چیست
- چه تضمینی وجود دارد
- در صورت تأخیر چه میشود
- چه کسی مالک خروجی کار است
- فسخ چگونه انجام میشود
- محرمانگی چگونه حفظ میشود
- و اختلاف کجا حل خواهد شد.
بررسی قرارداد قبل از امضا
یکی از ارزشمندترین خدمات حقوقی برای شرکتها، Contract Review است.
گاهی مدیر شرکت با قراردادی روبهرو میشود که ظاهراً استاندارد است.
اما ممکن است در آن:
- مسئولیت نامحدود پذیرفته شده باشد
- حق فسخ یکطرفه برای طرف مقابل وجود داشته باشد
- وجه التزام سنگین تعیین شده باشد
- شرط داوری نامناسب باشد
- تضمینهای نامتوازن وجود داشته باشند
- یا حقوق مالکیت فکری به صورت ناخواسته منتقل شوند.
یک قرارداد را نباید فقط از نظر «قانونی بودن» بررسی کرد.
باید از نظر ریسک تجاری نیز بررسی شود
قراردادهای مورد نیاز کسبوکارها
بسته به فعالیت شرکت ممکن است قراردادهای مختلفی مورد نیاز باشند، از جمله:
- قرارداد فروش
- قرارداد تأمین
- قرارداد خدمات
- قرارداد پیمانکاری
- قرارداد همکاری
- مشارکت
- قرارداد نمایندگی
- توزیع
- فرانچایز
- قرارداد نرمافزار
- NDA
- قرارداد سهامداران
- قرارداد استخدام مدیران
- و قرارداد سرمایهگذاری.
استفاده از یک نمونه اینترنتی برای معاملات مهم تجاری میتواند ریسک قابل توجهی ایجاد کند.
اختلاف شرکا و سهامداران
یکی از خطرناکترین اختلافات برای یک شرکت، اختلاف داخلی میان مالکان است.
در ابتدا ممکن است اختلاف فقط درباره:
- سود
- حقوق مدیر
- هزینههای شرکت
- یا یک تصمیم تجاری
باشد.
اما بعداً به موضوعاتی مانند:
- کنترل شرکت
- حق امضا
- انتقال سهام
- دسترسی به حسابها
- مسئولیت مدیران
- تقسیم سود
- خروج شریک
- یا انحلال
تبدیل شود.
اختلاف سهامداران اگر زود مدیریت نشود، میتواند یک شرکت سالم را از داخل متوقف کند
قرارداد سهامداران
بسیاری از شرکتها اساسنامه دارند اما توافق عملی مناسبی میان سهامداران ندارند.
یک Shareholders Agreement میتواند از ابتدا درباره مسائل مهم تصمیمگیری کند:
- چه کسی مدیر است؟
- تصمیمات مهم چگونه تصویب میشوند؟
- اگر یکی از شرکا بخواهد خارج شود چه میشود؟
- اگر یکی از مؤسسان فوت کند چه اتفاقی میافتد؟
- اگر سرمایه جدید وارد شود سهمها چگونه تغییر میکنند؟
- سهام چگونه قابل انتقال است؟
- و اختلاف چگونه حل میشود؟
هرچه ارزش شرکت بیشتر شود، اهمیت این توافق نیز بیشتر میشود.
مسئولیت مدیران شرکت
مدیریت شرکت فقط اختیار ایجاد نمیکند؛ مسئولیت نیز ایجاد میکند.
مدیران ممکن است در ارتباط با:
- تصمیمات مالی
- تعهدات شرکت
- مالیات
- کارکنان
- چکها
- اسناد
- مصوبات
- یا استفاده از داراییهای شرکت
با مسئولیت مواجه شوند.
نوع شرکت و نوع رفتار تعیین میکند مسئولیت شخصی مدیر تا چه حد مطرح است.
به همین دلیل بهتر است مدیران پیش از امضای تعهدات مهم بدانند:
آیا به نام شرکت امضا میکنند یا ممکن است مسئولیت شخصی نیز ایجاد شود؟
مطالبات شرکت
یکی از مهمترین مشکلات عملی کسبوکارها، وصول مطالبات است.
فروش انجام شده.
خدمت ارائه شده.
فاکتور صادر شده.
اما مشتری پرداخت نمیکند.
در بسیاری از شرکتها، مشکل اصلی زمانی آغاز میشود که مشخص میشود اسناد کافی برای اثبات طلب وجود ندارد.
برای وصول حرفهای مطالبات باید از ابتدا:
- قرارداد
- فاکتور
- رسید تحویل
- صورتجلسه
- چک
- تضمین
- و مکاتبات
به شکل مناسب نگهداری شوند.
سیستم حقوقی وصول مطالبات
وصول مطالبات فقط یک پرونده دادگاه نیست.
شرکت بهتر است یک فرآیند مشخص داشته باشد:
- ۱مرحله اول: یادآوری تجاری
- ۲مرحله دوم: اخطار رسمی
- ۳مرحله سوم: مذاکره یا تعیین تکلیف بدهی
- ۴مرحله چهارم: اقدام حقوقی
- ۵مرحله پنجم: توقیف و اجرای حکم
وقتی تمام مشتریان بدهکار مستقیماً به پرونده قضایی تبدیل شوند، هزینه مدیریت بدهی بالا میرود.
اما وقتی هیچ اقدام رسمی انجام نشود نیز مطالبات قدیمی و دشوارتر میشوند.
چک و اسناد تجاری
چک و سفته همچنان در بخش بزرگی از روابط تجاری ایران استفاده میشوند.
اما نحوه دریافت آنها اهمیت زیادی دارد.
شرکت باید بداند:
- چک بابت چه تعهدی گرفته شده است؟
- صادرکننده چه کسی است؟
- تضمینی است یا بابت پرداخت؟
- در قرارداد به آن اشاره شده؟
- و در صورت عدم پرداخت چه مسیری وجود دارد؟
داشتن یک چک بدون اسناد قرارداد همیشه بهترین وضعیت ممکن نیست.
اختلافات قراردادی
گاهی موضوع شرکت صرفاً یک طلب نیست.
طرف مقابل ممکن است:
- کالا را تحویل نداده باشد
- پروژه را ناقص رها کرده باشد
- کیفیت توافقشده را رعایت نکرده باشد
- از محرمانگی تخلف کرده باشد
- یا قرارداد را یکطرفه پایان داده باشد.
در این پروندهها باید مشخص شود بهترین مسیر چیست:
- الزام به اجرای تعهد؟
- فسخ؟
- خسارت؟
- وجه التزام؟
- یا توافق تجاری جدید؟
هدف حقوق تجاری همیشه بیشترین دعوا نیست؛ گاهی بهترین نتیجه حفظ ارزش اقتصادی رابطه است
دعاوی ملکی شرکتها
کسبوکارها نیز با مسائل ملکی متعددی روبهرو هستند:
- اجاره دفتر
- کارخانه
- انبار
- فروشگاه
- زمین
- پروژه ساخت
- سرقفلی
- یا خرید ملک تجاری.
اختلاف میتواند درباره:
- تخلیه
- اجارهبها
- تعمیرات
- حق کسب
- تحویل ملک
- یا مالکیت
باشد.
در قراردادهای اجاره تجاری، جزئیاتی که برای اجاره مسکونی کماهمیتاند ممکن است برای شرکت بسیار مهم باشند.
کارگر و کارفرما
روابط استخدامی یکی از حوزههای مهم ریسک حقوقی شرکتهاست.
موضوعات پرتکرار عبارتاند از:
- قرارداد کار
- حقوق
- سنوات
- بیمه
- مرخصی
- اخراج
- تسویهحساب
- محرمانگی
- و اختلافات اداره کار.
یکی از اشتباهات رایج این است که شرکت فقط هنگام اخراج کارمند به اسناد استخدامی توجه کند.
در حالی که مدیریت صحیح باید از روز اول استخدام آغاز شود.
قرارداد با کارکنان کلیدی
برای برخی کارکنان، صرف قرارداد استخدامی عمومی کافی نیست.
ممکن است نیاز باشد مواردی مانند:
- محرمانگی
- مالکیت فکری
- دسترسی به دادهها
- تحویل تجهیزات
- مسئولیتهای شغلی
- و عدم استفاده غیرمجاز از اطلاعات
دقیقتر تنظیم شوند.
خصوصاً در شرکتهای فناوری، اطلاعات و دانش سازمانی ممکن است بخش مهمی از ارزش شرکت باشند.
محرمانگی اطلاعات
NDA فقط یک قرارداد کوتاه برای امضا نیست.
باید مشخص شود:
- چه اطلاعاتی محرمانه هستند؟
- برای چه هدفی قابل استفادهاند؟
- چه کسانی به آنها دسترسی دارند؟
- تا چه زمانی محرمانه میمانند؟
- و در صورت نقض چه ضمانت اجرایی وجود دارد؟
تعریف بیش از حد کلی محرمانگی نیز میتواند اجرای قرارداد را دشوار کند.
مالکیت فکری و داراییهای نامشهود
در بسیاری از کسبوکارهای جدید، مهمترین دارایی شرکت ساختمان یا تجهیزات نیست.
ممکن است ارزش اصلی شرکت در:
- برند
- نرمافزار
- کد
- پایگاه داده
- طراحی
- محتوا
- فرآیند
- یا دانش فنی
باشد.
از ابتدا باید مشخص شود:
- چه کسی مالک این دارایی است؟
- کارمند یا پیمانکار چه حقوقی دارد؟
- مجوز استفاده چگونه است؟
- و در صورت پایان همکاری چه چیزی باید تحویل داده شود؟
جرایم اقتصادی و مالی در شرکتها
گاهی یک اختلاف شرکتی از حوزه حقوقی وارد حوزه کیفری میشود.
برای مثال ممکن است موضوعاتی مانند:
- خیانت در امانت
- جعل
- انتقال مال
- کلاهبرداری
- سوءاستفاده از حساب شرکت
- یا برداشت غیرمجاز
مطرح شوند.
در چنین مواردی باید میان یک تصمیم تجاری بد و یک رفتار کیفری واقعی تفاوت قائل شد.
تقلب داخلی و سوءاستفاده کارکنان
برخی پروندهها از داخل سازمان ایجاد میشوند.
برای مثال:
- کارمند به حسابها دسترسی داشته
- مشتریان را به کسبوکار شخصی خود منتقل کرده
- دارایی شرکت را برداشته
- اسناد را تغییر داده
- یا دادههای شرکت را کپی کرده است.
در این وضعیت، واکنش هیجانی میتواند ادله را از بین ببرد.
ابتدا باید:
- دسترسیها کنترل شوند
- اطلاعات حفظ شوند
- اسناد جمعآوری شوند
- و سپس مسیر حقوقی تعیین شود.
جرایم سایبری علیه شرکتها
شرکتها ممکن است هدف:
- نفوذ به ایمیل
- باجافزار
- سرقت اطلاعات
- هک حسابها
- جعل دستور پرداخت
- یا حملات مهندسی اجتماعی
قرار گیرند.
در چنین حوادثی، سه مسیر باید همزمان دیده شوند:
- **امنیت فنی**
- **حفظ ادله**
- **اقدام حقوقی**
به همین دلیل تیم حقوقی باید با تیم فناوری و مالی شرکت هماهنگ باشد.
اختلاف با مشتریان و مصرفکنندگان
شرکت ممکن است علاوه بر طلبکار بودن، با ادعاهای مشتری نیز مواجه شود.
برای مثال درباره:
- کیفیت کالا
- تأخیر
- خدمات
- ضمانت
- یا خسارت
اختلاف ایجاد شود.
سیاستهای فروش، قراردادها و نحوه ثبت ارتباط با مشتری میتوانند در کاهش این پروندهها نقش مهمی داشته باشند.
مالیات، تأمین اجتماعی و مراجع اداری
شرکتها ممکن است درگیر اختلاف با:
- سازمان امور مالیاتی
- تأمین اجتماعی
- شهرداری
- وزارتخانهها
- یا سایر دستگاههای عمومی
شوند.
این پروندهها غالباً دارای مهلتهای اعتراض و تشریفات خاص هستند.
از دست دادن یک مهلت میتواند وضعیت شرکت را بسیار دشوارتر کند.
دیوان عدالت اداری
در مواردی که تصمیم یا اقدام یک نهاد عمومی بر حقوق شرکت اثر گذاشته باشد، ممکن است موضوع مراجعه به دیوان عدالت اداری مطرح شود.
اما ابتدا باید مشخص شود:
- تصمیم از چه مرجعی صادر شده
- آیا راه اعتراض داخلی وجود دارد
- مهلت اعتراض چیست
- و دقیقاً چه خواستهای باید مطرح شود.
شرکت در آستانه یک معامله مهم
برخی از مهمترین خدمات حقوقی قبل از یک معامله انجام میشوند.
برای مثال شرکت قصد دارد:
- شرکتی را خریداری کند
- سرمایهگذار بپذیرد
- سهام بفروشد
- با شریک بزرگ قرارداد ببندد
- دارایی مهمی بخرد
- یا وارد پروژه مشترک شود.
در این موارد Due Diligence حقوقی میتواند ریسکهای پنهان را قبل از امضا مشخص کند.
بررسی حقوقی شرکت قبل از سرمایهگذاری
سرمایهگذار نباید فقط صورت مالی را ببیند.
باید بررسی شود:
- سهام واقعاً متعلق به چه کسانی است؟
- اختلاف سهامداران وجود دارد؟
- تعهدات پنهان چیست؟
- دعاوی قضایی وجود دارند؟
- قراردادهای کلیدی قابل فسخ هستند؟
- مالکیت فکری متعلق به شرکت است؟
- و مدیران چه تعهداتی ایجاد کردهاند؟
ارزش یک شرکت فقط درآمد آن نیست؛ کیفیت حقوقی داراییها و تعهدات آن نیز بخشی از ارزش شرکت است
مشاوره حقوقی مستمر برای شرکتها
همه شرکتها نیاز ندارند یک واحد حقوقی بزرگ داخلی داشته باشند.
اما بسیاری از شرکتها نیاز دارند قبل از تصمیمات مهم بتوانند سریعاً نظر حقوقی دریافت کنند.
مدل مشاوره مستمر میتواند شامل:
- بررسی قراردادها
- پاسخ به مسائل روزانه
- نامههای حقوقی
- جلسات مذاکره
- مشاوره مدیران
- مدیریت مطالبات
- و نظارت بر پروندهها
باشد.
این مدل باعث میشود حقوق از یک هزینه اضطراری به یک ابزار مدیریت تبدیل شود.
مدیریت دعاوی شرکت
شرکت ممکن است همزمان چند پرونده داشته باشد.
اگر هر پرونده جداگانه و بدون تصویر کلی مدیریت شود، احتمال تصمیمهای متناقض بالا میرود.
بهتر است شرکت بداند:
- تمام پروندههای فعال کداماند؟
- ریسک مالی هرکدام چیست؟
- مرحله رسیدگی چیست؟
- چه ذخیرهای برای آنها باید در نظر گرفته شود؟
- و چه پروندههایی امکان توافق دارند؟
مستندسازی، مهمترین سرمایه حقوقی شرکت
در بسیاری از پروندهها شرکت واقعاً حق دارد، اما نمیتواند آن را اثبات کند.
چرا؟
چون توافق تلفنی بوده.
تحویل ثبت نشده.
ایمیلها پراکندهاند.
فاکتور امضا نشده.
یا کارمند مسئول شرکت را ترک کرده است.
یک سیستم ساده مستندسازی میتواند ارزش حقوقی زیادی ایجاد کند.
رویکرد گروه دادگستر نوبل در خدمات شرکتها
شناخت کسبوکار
ابتدا مدل فعالیت، قراردادها و ساختار شرکت شناخته میشوند.
شناسایی ریسکهای اصلی
ریسک قراردادی، شرکتی، استخدامی، مالی و دعاوی مشخص میشوند.
پیشگیری
قراردادها و فرآیندها تا حد امکان پیش از اختلاف اصلاح میشوند.
مدیریت اختلاف
در صورت بروز اختلاف، مذاکره، اقدام حقوقی یا دفاع طراحی میشود.
مدیریت پروندهها و اجرا
دعاوی تا مرحله اجرا پیگیری میشوند و آثار آنها بر کسبوکار بررسی میشود.
مناسب چه کسبوکارهایی است؟
خدمات حقوقی شرکتها میتواند برای طیف گستردهای از کسبوکارها مناسب باشد:
- شرکتهای خصوصی
- شرکتهای خانوادگی
- استارتاپها
- شرکتهای فناوری
- مجموعههای ساختمانی و ملکی
- شرکتهای بازرگانی
- تولیدکنندگان
- توزیعکنندگان
- شرکتهای خدماتی
- سرمایهگذاران
- و صاحبان کسبوکار.
نوع خدمات باید بر اساس اندازه و ماهیت کسبوکار طراحی شود.
سؤالات متداول شرکتها
خیر. در شرکتهای کوچک، یک قرارداد یا دعوای بزرگ حتی میتواند تأثیر نسبی بیشتری بر کسبوکار داشته باشد.
بله. بررسی قرارداد میتواند به صورت مستقل یا در قالب همکاری مستمر انجام شود.
باید اساسنامه، سهام، اختیارات مدیران، مصوبات و توافقات میان شرکا بررسی شوند. راهحل بسته به ساختار شرکت متفاوت است.
بله. مطالبات میتوانند بر اساس اسناد و وضعیت بدهکار ارزیابی و مسیر مناسب وصول تعیین شود.
بله. در معاملات یا اختلافات مهم، حضور حقوقی در مرحله مذاکره میتواند مانع ایجاد تعهدات ناخواسته شود.
وقتی شرکت رشد میکند، ریسک حقوقی نیز رشد میکند
تعداد بیشتر مشتریان یعنی قراردادهای بیشتر.
کارکنان بیشتر یعنی تعهدات استخدامی بیشتر.
فروش بیشتر یعنی مطالبات بیشتر.
شریک و سرمایهگذار بیشتر یعنی ساختار پیچیدهتر.
و هرچه ارزش شرکت بیشتر شود، یک خطای حقوقی میتواند پرهزینهتر شود.
حقوق زمانی برای کسبوکار ارزش واقعی ایجاد میکند که قبل از بحران وارد تصمیمگیری شود
گروه دادگستر نوبل، حسین شاهرخی و همکاران خدمات حقوقی شرکتها و کسبوکارها را در حوزه قراردادها، اختلاف شرکا، وصول مطالبات، دعاوی تجاری، امور کار و بیمه، جرایم اقتصادی، امور اداری و مدیریت حقوقی مستمر ارائه میکند.